Поддержать проект: 4400 4301 8012 7141 (VISA Kaspi GOLD)
Западно-Алтайский государственный природный заповедник МЭГПР РК

Балдырған - құдайдың хабаршысы. Дягиль – божий вестник. → Западно-Алтайский государственный природный заповедник МЭГПР РК

20 сентября 2022 | обсудить:       | подписаться:  


Балдырған - құдайдың хабаршысы
Керемет гүлшоғырлардың жасыл шарлары салқын желде тербеледі, ал жалпақ жапырақтар мұзды суы бар тез ағынды тау бұлағының тамшыларымен жуылып қалады. Күшті сабақтардан жоғары қарай орналасқан әр бұтақ соңында шырынды жасыл түсті кішкентай отшашумен ашылады. Жеміс-жидектерін жерге шашыратып, тамыр маңында машақатты ерсілі-қарсылы еңбекқор құмырсқалар қозғалып жүр, ақ аюоты мен ашық тегеурінгүлмен көршілес балдырған, яғни аюбалдырған өседі.
Аюбалдырған немесе балдырған (лат. Angelica) – шатыршагүлдер тұқымдасына жататын (Apiaceae) шөптесін өсімдіктер туысы. Еуразияның солтүстігі өсімдіктің туған жері болып саналады. Туыстың құрамына 115-тен астам түр кіреді. Бұрын оқшауланған балдырған туысының түрлері (Archangelica) қазір аюбалдырған туысына жатады.
Батыс-Алтай қорығының аумағында үш түрі өседі: аласа аюбалдырған (Archangelica decurrens), батпақ аюбалдырған (Angelicapalustris) және орман аюбалдырғаны (Angélicasylveśtris).
Angelica — жалпы ғылыми атау - angelus («періште», «Құдайдың хабаршысы») латын сөзінен шыққан. Аңыздарға сәйкес, монахтарға обадан қорғану үшін осы өсімдіктің тамырларын қолдануға кеңес берілді. Аюбалдырған обадан құтқармайды, бірақ антисептикалық және фунгицидтік (саңырауқұлақтарды жоятын) қасиеттерге ие. Кәдімгі өсімдік шынымен ерекше қасиеттерге ие. Қызықты факт, туыстың типтік өкілі дәрілік аюбалдырған (Angelica archangelica) өзінің ғылыми атауын да бекер алған жоқ. «Archangelica» түр эпитеті – «аға періште» дегенді білдіреді, бұл дәрілік аюбалдырғанның - бұл туыстың ең маңызды түрі екенін білдіреді.
Аюбалдырған – күшті иісі бар, тәтті, дәмді, күйдірерлік-ащы дәмі бар өсімдік түрі. Бір туысқа жатқызып, балдырған мен аюбалдырған бір өсімдік деп аталғанымен, кептірілген балдырған тамыры аюбалдырғанға қарағанда жағымды иіс шығарады. Одан көптеген аурулардан құтқаратын қайнатынды жасайды. Орта ғасырларда ол жылан шағып алған кезде адам денесінен уды шығару үшін қолданылған. Өсімдіктің жер бетіндегі бөлігі аспаздықта кеңінен қолданылады. Аюбалдырған өзінің жағымды хош иісіне байланысты шатыршагүл өсімдіктерінің арасында ерекше.
Бейхабар адамға аюбалдырған өте таныс және тіпті улы балдырғанға (Heracléum) ұқсас болып көрінеді, бірақ оның гүлдену формасы химиялық құрамы сияқты айтарлықтай ерекшеленеді. Керемет өсімдік ылғалды және қылқан жапырақты ормандарда, өзендер мен бұлақтардың бойында биік шөптер арасында, таулардың орта аймағында және батпақтарда өседі.
Материалды ҒМЭАжТ бөлімінің зертханашысы Ю. А.Маткова дайындады. Фото автордікі.

Дягиль – божий вестник
Зеленые шарики изящных соцветий качаются на прохладном ветру, а широкая листва омывается брызгами быстрого течения горного ручья с ледяной водой. Каждая веточка, отходящая вверх от крепкого стебля, раскрывается на конце маленьким фейерверком сочного зеленого цвета. Рассыпая плоды к земле, где у корневища снуют, хлопоча, трудяги муравьи, растёт соседствуя с белым аконитом и ярким дельфиниумом дягиль, он же дудник.
Дудник, дягиль или ангелика (лат. Angеlica) — род травянистых растений из семейства Зонтичные (Apiaceae). Родиной растения считают север Евразии. В состав рода входит более 115 видов. Виды ранее обособленного рода Дягиль (Archangelica) ныне также относятся к роду Дудник.
На территории Западно-Алтайского заповедника произрастает три вида: дягиль низбегающий (Archangelica decurrens), дягиль болотный (Angelicapalustris) и дягиль лесной (Angélicasylveśtris).
Angelica — родовое научное название — происходит от латинского слова angelus («ангел», «божий вестник»). Согласно легендам, свыше монахам был дан совет употреблять корни этого растения, чтобы защититься от чумы. От чумы дягиль не спасёт, но вот антисептическими и фунгицидными (уничтожающими грибок) свойствами обладает. Обыкновенное растение имеет впрямь необыкновенные качества. Интересен тот факт, что типовой представитель рода Дягиль лекарственный (Angélicaarchangélica) получил своё научное название также неспроста. Видовой эпитет «archangelica» - означает «старший ангел», повествуя и о том, что Дягиль лекарственный самый значимый вид данного рода.
Дягиль — своеобразное растение, обладающее сильным запахом, сладковатым, пряным, жгуче-горьковатым вкусом. Хотя дягиль и дудник зовут одним растением, располагая в одном роду, сушёный корень дягиля пахнет приятнее, чем у дудника. Из него делают отвар, спасающий от множества хворей. В средние века его использовали для выведения яда из человеческого тела при укусе змеи. Надземная часть растения широко используется в кулинарии. Дягиль уникален среди зонтичных растений из-за его приятного аромата.
Несведущему дягиль покажется весьма знакомым и даже похожим на токсичный борщевик (Heracléum), однако форма соцветия его существенно отличается, как и химический состав. Произрастает удивительное растение во влажных и хвойных лесах, вдоль рек и ручьев среди высокотравья, в среднем поясе гор и по болотам.
Материал подготовлен лаборантом отдела НМЭПиТ Матковой Ю.А. Фото автора.
 

Поделиться:
 
Обсудить: ВКонтакте, Одноклассники, Facebook, Instagram, Twitter, Pinterest | Подписаться: WhatsApp, Telegram.

[↓Перейти к комментариям↓] Читать еще:

Комментарии

Нет комментариев. Ваш будет первым!

Свежие отзывы

vaxa 5 сентября 2022 в 08:35
Водоканал

Поделиться...

 

Поиск по сайту